Ważne:

rozmiar czcionki: A A A
|
data: 19.08.2017
imieniny: Emilii, Julinana, Konstancji
Serwis Samorządowy PAP Lokalna Grupa Działania Lokalna Grupa Rybacka Wrota Ziemi Łukowskiej

Historia Gminy Kłoczew

opublikowano: 2012-03-15

HISTORIA ADMINISTRACYJNA GMINY KŁOCZEW

            W okresie panowania  pierwszych Piastów kraj podzielony był na dzielnice, a te na kasztelanie na czele z kasztelanami. Kasztelani, mianowani przez księcia odpowiedzialni byli za administrację, sądownictwo i wojskowość. Teren obecnej gminy   leżał w dzielnicy sandomierskiej. Kasztelan urzędował w Sieciechowie. Kasztelania sieciechowska powstała w XI wieku i objęła obszary z obu stron Wisły. W tym czasie Sieciechów należał do największych osiedli w okolicy. 

            W czasach rozbicia dzielnicowego, po 1138 roku dzielnica sandomierska często stawała się   obiektem walk domowych.  Były to niespokojne czasy,  ponieważ  teren ten pustoszyły najazdy tatarskie, litewskie oraz wojska Księstwa Mazowieckiego.   

            Okres rozbicia dzielnicowego skończył się  na początku XIV wieku a   dzielnica sandomierska stała się częścią zjednoczonego Królestwa Polskiego. Dawna dzielnica sandomierska stała się województwem sandomierskim.

            W czasach ostatnich Piastów, w początkach XIV wieku, wprowadzono duże zmiany w administracji i sądownictwie w Polsce. W dawnych kasztelaniach utworzono sądy ziemskie i w  związku  z tym podzielono kraj na okręgi sądowe – powiaty. Powstał też nowy urząd królewski -starosta, który zarządzał  dobrami królewskimi i sprawował  sądownictwo kryminalne. Urząd starosty obejmował od jednego do kilku powiatów.         

            W tym czasie rola Sieciechowa spadła a wzrosła rola Stężycy, która w 1330 otrzymała prawa miejskie. W 1474 roku gdy powstało województwo lubelskie Stężyca  znalazła się w składzie województwa sandomierskiego. Obecna gmina znalazła się powiecie stężyckim,  starosta również urzędował  w Stężycy.

            Początki osadnictwa w tej gminie sięgają XIV wieku, z tego okresu pochodzą pierwsze wzmianki o wsi Zadybie. W XV wieku powstały Kłoczew, Gozd i Wola Zadybska.

W XVI wieku powstały kolejne wsie tworząc główną sieć osadniczą istniejącą do dziś.

             W 1568 roku powstała samodzielna ziemia stężycka. Ziemia stężycka podzielona była na parafie. Teren obecnej gminy podzielony był między parafie: Kłoczew, Żelechów Okrzeja i Korytnica. W obecnej gminie Kłoczew były wsie królewskie oraz wsie prywatne.

            Kłoczew i okolice był ważnym rejonem produkcji zboża na eksport. Zapiski informujące  o tym fakcie odnoszą  się zarówno do wsi królewskich jak i prywatnych.  Zboże spławiano Wisłą do Gdańska a stamtąd drogą morską przewożono je na zachód Europy. 

            Tragicznym czasem w historii tych ziem był „potop” szwedzki. Wiele wsi było opuszczonych a w parafii Kłoczew skupiającej 7 wsi pozostało tylko 94 domy mieszkalne.  Z upadku te tereny podniosły się dopiero w końcu XVIII wieku.

            W 1795 roku w wyniku III rozbioru upadła I Rzeczpospolita. Wtedy to województwo sandomierskie i lubelskie stało się częścią zaboru austriackiego. Z tych ziem utworzono Galicję Zachodnią w ramach Cesarstwa Austrii. Galicja Zachodnia podzielona była na cyrkuły. Kłoczew  znalazł się w cyrkule łukowskim. Na przełomie 1801 i 1802 roku cyrkuł łukowski został zlikwidowany a Kłoczew znalazł się w cyrkule lubelskim. Ten stan również nie trwał długo, ponieważ wiosną 1809 roku wojska napoleońskie oraz armia Księstwa Warszawskiego pokonały armię austriacką i Galicja Zachodnia, na mocy pokoju wiedeńskiego z 1809 roku, znalazła się w obrębie Księstwa Warszawskiego.

            Księstwo Warszawskie jako twór czasów napoleońskich podzielony był wzorem Francji na powiaty i departamenty. Administracja Księstwa Warszawskiego postanowiła podzielić nowe ziemie nie nawiązując do czasów I RP ani do podziałów austriackich. Prace nad podziałem administracyjnym trwały aż do kwietnia 1810 roku, kiedy na mocy dekretu podzielono nowe ziemie na powiaty i departamenty. Utworzono wtedy zupełnie nowy powiat żelechowski skupiający całość ziem obecnej gminy. Powiat żelechowski należał do departamentu siedleckiego.

            W 1815 roku upadło Księstwo Warszawskie a departament siedlecki znalazł się w składzie Królestwa Polskiego pod berłem cara. Rosjanie nie chcieli zrażać do siebie Polaków. Powstała wtedy armia polska, nadano liberalną konstytucje a dawne departamenty przemianowano na polską nazwę, województwa. Utrzymał się podział na powiaty, wprowadzono za to dodatkowy podział na obwody, wchodzące w skład województw, skupiające po dwa lub trzy powiaty. Powiat żelechowski i łukowski tworzyły obwód łukowski w województwie siedleckim. 

            Po powstaniu listopadowym skończył się okres liberalnego podejścia do spraw Polski. Województwa przemianowano na gubernie a w 1845 roku dotychczasowe powiaty stały się okręgami, obwody zaś przemianowano na powiaty. Tak, więc cały teren gminy wszedł do powiatu łukowskiego. Powiat łukowski wszedł w skład dużej guberni lubelskiej, zlikwidowano gubernie siedlecką. 

            Rok 1864 przyniósł ogromne  zmiany na polskiej wsi. Na mocy  ukazu carskiego dokonano uwłaszczenia chłopów. Dotychczasowe obszary dworskie lub rządowe  zostały w dużej części rozparcelowane pomiędzy użytkujących je chłopów. Jednak  część folwarków pozostała w rękach szlachty i rządu.

            Drugim ważnym wydarzeniem z tego okresu było utworzenie samorządowych gmin wiejskich.  Gminę tworzyły zarówno  grunty włościańskie (chłopskie) jak i dworskie (folwarki). Częściami składowymi były gromady (wsie) na czele z sołtysem, którego wybierało zgromadzenie gromadzkie. Organem  uchwałodawczym gminy było zebranie gminne, na którym prawo głosu mieli gospodarze posiadający co najmniej 3 morgi gruntu. Zebranie gminne wybierało wójta i ławników (zarząd gminy). Wójt miał uprawnienia policyjno-administracyjne i  sądownicze. Wójt gminy musiał posiadać przynajmniej 25 lat. Musiał też mieć przynajmniej 6 mórg gruntu. Nie miał obowiązku posiadać umiejętności pisania i czytania. Gmina zarządzała  szkolnictwem gminnym. Urzędem gminy kierował pisarz gminny, który często był najważniejszą osobą w urzędzie z racji umiejętności pisania i czytania.

            W 1864 roku utworzono gminę wiejską Kłoczew. W skład gminy weszły wszystkie miejscowości obecnej gminy z wyjątkiem Wylezina włączonej do gminy Trojanów.

            W 1867 roku Rosjanie wprowadzili już ostatnią reformę administracyjną. Powiat łukowski podzielono na mniejsze powiaty. Powstał wtedy powiat garwoliński a w jego składzie gmina Kłoczew.  Powstała też od nowa gubernia siedlecka w skład której weszły powiaty łukowski i garwoliński. 

             W  skład gminy Kłoczew w drugiej połowie XIX wieku wchodziły: Bramka, Borucicha, Budziska, Carewdar, Czernie, Dworzec, Derlatka, Grabów, Gozd, Gęsia Wólka, Janopol, Jagodne, Kłoczew, Kawęczyn, Kokoszka, Kąty, Kurzelaty, Kosiny, Leonów, Majaczyn, Ochodno, Przykwa, Pyrka, Padacz, Polny młyn, Rybak, Sokoła, Sosnówka, Stryj, Serwatka, Szczepaniec, Wilhelmów, Wola Zadybska, Wygranka, Zwadziek, Zofinin, Zadybie i Zaryte.

            W całej gminie w 1882 roku były trzy szkoły elementarne, gospodarstwa rybne w Jagodnem i Zadybiu. Kilka cegielni, wiatraków i młynów wodnych na rzece Okrzejce.

            W 1914 roku wybuchła I wojna światowa. W wyniku działań wojennych wojska rosyjskie zostały w 1915 roku wyparte przez wojska niemieckie i austro-węgierskie. Tereny nadwieprzańskie znalazły się pod wojskową okupacją niemiecką. 

            W listopadzie 1918 roku skończyła się niemiecka okupacja. Po odzyskaniu niepodległości pierwszymi jednostkami administracyjnymi jakie funkcjonowały  były gminy i powiaty. W sierpniu 1919 roku na mocy ustawy sejmowej powstało województwo lubelskie a w jej składzie powiat garwoliński. W II Rzeczpospolitej granice gmin i powiatów nie zmieniły się.

            Według spisu powszechnego z 1929 roku gmina Kłoczew liczyła 1431 domy i 9 226 mieszkańców, z czego było 4 832 kobiet i 4 394 mężczyzn. Większość społeczności gminy stanowili rzymskokatolicy było ich 8 398 osób. Dużą grupę wyznaniową stanowili mariawici było ich 818 osób. W gminie mieszkało tylko 4 Żydów i 6 wyznawców prawosławia.

Mariawici mieszkali głównie w Goździe (324 osoby), Grabowie Szlacheckim (230), Rzeczycy (78), Sokole (56), Wojciechówce (16) i Bramce (15 osób).

            W składa gminy wchodziły następujące miejscowości: Borucicha, Bramka, Budziska, Czernic, Derlatka, Dworzec, Gęsia Wólka, Gozd, Górki, Grabów szlachecki, Huta Wymyśle, Huta Zadybska, Jagodne, Jakubówka, Janopol, Jesionówka, Juljanów, Kawęczyn, Kąty, Kłoczew, Kokoszka, Kosiny, Kurzelaty, Leonów, Majęczyn, Mała Okrzeja, Mamlicz, Marcinów, Ochodne, Olszyniak, Podarz, Podpyrka, Przykwa, Pyrka, Rybaki, Rzyczyna, Samotnia, Saturnia, Serwatka, Sokola, Sosnówka, Stryj, Szczepaniec, Wilhelmów, Własność, Wojciechówka, Wola Zadybska, Wygranka, Zadybie folwark, Zadybie Stare, Zadybie Nowe, Zaryte, Zwadnik.

            Według danych z Księgi Adresowej Polski z 1929 roku właścicielami ziemskimi w 1929 roku byli: Jan Czerniewski i Leon Czerniewski w Wilhelmowie, Jan Piaskowski w Zadybiu, Witold Rebek w Dworcu i Edward Szydłowski w Jagodnym.

            W 1938 roku dokonano reorganizacji granic województw w Polsce. W wyniku tych zmian powiat garwoliński wszedł w skład województwa warszawskiego.

            We wrześniu 1939 roku na tereny gminy wkroczyły wojska niemieckie.

 

KŁOCZEWSKI (KŁOCZOWSKI) PIOTR (syn Marcina).

            Urodził się najpewniej w 1541 roku w Kłoczewie. Pierwsze informacje o nim pochodzą z  27 III 1554 roku, kiedy to wraz z bratem Mikołajem został przyjęty na studia w Wittenberdze. Jednak w lipcu przeniósł się do Włoch na uniwersytet w Padwie. Studiował do 1556 roku, podczas nauki zaprzyjaźnił się z Janem Kochanowskim. Po kilku lat powrócił do kraju, ale  we Włoszech był już  w maju 1559 roku i studiował do  1564 roku. Podczas drugiego pobytu poznał młodego Jana Zamoyskiego, późniejszego kanclerza.

            W latach 1563-1564 Kłoczewski był konsyliarzem nacji polskiej w Padwie. W tym czasie przeszedł na wyznanie kalwińskie.

            Po powrocie do kraju objął dobra odziedziczone po ojcu, założył zbór w Kłoczewie. Niedługo później został sekretarzem króla Zygmunta Augusta. Król  doceniał młodego Kłoczewskiego i powierzał mu liczne misje dyplomatyczny. Już w 1565 roku wyjechał do Niemiec, tak samo było w 1566 i 1568. Misje dotyczyły spraw niemieckich i duńskich. Bywał tam wielokrotnie i często podróżował drogą morską.

            Był obecny na sejmie lubelskim z 1569 roku, gdzie uchwalono akt Unii Lubelskiej. Kłoczewski w imieniu króla jako jego sekretarz podpisał ten akt.  W tym samym roku przeszedł na katolicyzm.

            W uznaniu zasług w służbie królewskiej dnia 11 VII 1569 roku Kłoczewski otrzymał wsie w ziemi łęczyckiej oraz starostwo małogojskie.

            Na przełomie 1569 i 1570 roku przebywał w Niemczech z kolejną misją dyplomatyczną. W 1572 roku zmarł dobroczyńca Kłoczewskiego król Zygmunt August. W walce o tron polski między Batorym a Maksymilianem Habsburgiem dziedzic Kłoczewa poparł Habsburga. Po zwycięstwie Stefana Batorego król wybaczył Kłoczewskiego działalność w obozie wroga a nawet  obdarzył go zaufaniem. Najpewniej przyczynił się do tego jego dawny przyjaciel Jan Zamoyski, najbliższy doradca  króla. Kłoczewski był uważany za specjalistę od spraw morskich a właśnie wybuchł bunt Gdańska popierającego Habsburga. W służbie nowego króla, Piotr Kłoczewski  wyjeżdżał do Dani, działał w Elblągu, gdzie organizował flotę miał też zadanie zbadania możliwości przekopania dostępu do Zatoki Wiślanej przez Mierzeje Wiślaną.  Po zwycięstwie nad Gdańskiem król w uznaniu zasług nadał Kłoczewskiemu  kasztelanię zawichojską i roczną pensję 200 florenów.

            W 1580 roku Kłoczewski brał udział w kampanii rosyjskiej przeciw Iwanowi Groźnemu. Był wśród dowódców  podczas oblężenia potężnej  rosyjskiej twierdzy Wielkie Łuki.  Dnia 30 VIII otrzymał od Jana Zamoyskiego zadanie przekopania w nocy kanału na grobli, aby spuścić wodę z jeziora utrudniającego dostęp do murów. Podczas nocnej akcji Rosjanie zauważyli grupę Polaków i ostrzelali ich. Od kuli zginął Piotr Kłoczewski, nie miał jeszcze 40 lat.

            Dnia 5 IX Batory między innymi dzięki pracom Kłoczewskiego zdobył twierdzę.  Na polu bitwy nadał jedynej córce Kłoczewskiego, Annie dożywotnio starostwo i wójtostwo małogojskie.          

 

BIBLIOGRAFIA:

Boniecki Adam  „Herbarz polski Tom 1-16 i Uzupełnienia”. Warszawa, 1899-1913

Izdebski Hubert, Samorząd terytorialny w Polsce, ustrój i działalność. Warszawa 2001.

Ćwik W.,Ruder,Lubelszczyzna –dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i   ustroju władz, Lublin 1977.

„Katalog zabytków sztuki w Polsce”, T, 10. zeszyt 2,  Warszawa 1967.

Kleczyński J., Spis ludności diecezji krakowskiej z 1787 roku, Archiwum Komisji Historycznej, tom VII, rok 1894.

„Księga adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa rok 1930”, Annuaire de la Pologne (y compris la V. L. Dantzig), Warszawa 1930.

Ks. Kumor B. Dzieje diecezji krakowskiej do roku 1795 (t. IV), Kraków 2002.   

Kurzyp Klemens, Dobra ziemskie w dawnym powiecie stężyckim, Stężyca 1990.

Lustracja województwa sandomierskiego 1564-1565,wyd. W. Ochmański, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963,

„Lustracja dóbr królewskich województwa sandomierskiego 1660-1666”. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1977,

„Lustracja dóbr królewskich województwa sandomierskiego   roku 1789”. Wrocław-Warszawa-Kraków 1968

Mariawici w lubelskiem i na Podlasiu, Lublin 1909. 

„Nazwymiejscowe Polski, historia, pochodzenie, zmiany”  pod red. K. Rymuta.  Warszawa 1996-2003

Pająk Jerzy Z. „Dzieje podziałów administarcyjnych a granice regionu świętokrzyskiego” [w:] „Region świętokrzyski mit czy rzeczywistość”, pod red. Jacka Wijaczki. Kielce 2001

Polski Słownik Biograficzny, tom XIII. 

Rodzina, Herbarz szlachty polskiej, opracowany przez Seweryna hrabiego Uruskiego (Armorial of Polish Nobility by Severin count Uruski)., T. 1-14, Warszawa 1906

Skorowidz miejscowości RP opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 IX 1921 roku, woj. lubelskie. Warszawa 1924.

„Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Wawelskiego”. Tomy I-XIV. Warszawa 1880-1902.   

„Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku”, red. W Pałucki, w: Atlas
historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, Warszawa 1993

 „Źródła Dziejowe tom XIV, Polska w XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym opisał  A. Pawiński”, tom XIV i XV  Małopolska”  Warszawa 1892.


[1] „Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku”, red. W Pałucki, w: Atlas
historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, Warszawa 1993

[2]Lustracja województwa sandomierskiego 1564-1565,wyd. W. Ochmański, Wrocław-Warszawa-Kraków 1963, s. 267.

[3] Tamże.

[4] Lustracja 1661 zs. 174. „Lustracja dóbr królewskich województwa sandomierskiego 1660-1666”. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1977,

[5] „Lustracja dóbr królewskich województwa sandomierskiego   roku 1789”. Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, 267.

[6] „Lustracja 1661….op. cit.,  s. 173.

[7] „Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Wawelskiego”. Tomy I-XIV. Warszawa 1880-1902, tom IV, s. 179

[8] Lustracj 1564 s. 271

[9] Lustracja s. 267.

[10] Lustracja 1789 2. 263.

[11] Lustracja 1564 s. 272.

[12]Tamże.

[13] Tamże

[14] Tamże

[15] Lustracja 1661 s. 172-173.

[16] „Lustracja 1661…” op. cit. , s. 173.

[17] „ Lustracja 1789…” op. cit. ,s. 265.

[18]  Tamże. s.  267.

[19]„  Lustracja 1564….”op. cit.  s. 273-274

[20] „Lustacja 1564…”, op. cit. , s. 270.

[21] Tamże

[22] „Lustracja 1564…op. cit., s. 274

[23] Tamże

[24] Tamże

[25] „Lustacja 1661….” Op. cit. , s. 174

[26] „Lustracja 1789….”  Op. cit., s. 266.